Dr. Oğuz KARADENİZ                                 Hülya K. KARADENİZ

SSK Başkanlığı                                                          Mali Hukuk Bilim Uzmanı

Sigorta Müfettişi                                             Hacettepe Üniversitesi

            SSK Sigorta İşleri E. Genel Müdür Yrd.                     Ankara MYO Muhasebe Programı

                                                                                              Öğretim Görevlisi

GİRİŞ

Ülkemizde kaçak sigortalılık kadar olmasa bile yaygın olan bir diğer olgu sahte sigortalılıktır. Bazı kimseler  fiilen işyerinde çalışmadıkları halde başta sosyal sigorta yardımlarından faydalanabilmek amacıyla çeşitli nedenlerle SSK’ya sahte olarak bildirilmektedir.    Kamu oyunda yaygın olan ve bu  bildirimleri haklı olarak gören görüş, nasıl olsa sahte olarak Kuruma bildirilen kimselerin primlerinin  SSK’ya yatırıldığı  ve işyerinde fiili çalışmanın önemli olmadığı yönündedir. Oysa aşağıda  da  görüleceği üzere  sahte sigortalılar sosyal sigorta giderlerinin artmasına ve SSK’nın açıklarının büyümesine neden olmaktadır. Diğer yandan bu kimselere hiçbir zaman ödenmemiş ücretler ve bu ücretlerden kesilen sigorta primleri de vergi matrahında gider olarak dikkate alınmakta ve vergi  matrahları da erozyona uğratılmaktadır. Çalışmamız SSK’ya yapılan sahte sigortalı bildirimlerini, bunların nedenlerini ve sahte sigortalı bildiriminin sonuçlarını  çeşitli yönleriyle incelemektedir.

I-                   SSK’YA YAPILAN SAHTE SİGORTALI BİLDİRİMİNİN  NEDENLERİ

Sahte sigortalılığın nedenlerinin başında sosyal sigorta yardımlarından faydalanmak gelmektedir.  Ancak, bazı sigorta ve vergi teşviklerinden faydalanmak, SSK’da uygulanan asgari işçilik uygulamasında barajı doldurmak,   devlet memurlarının eş durumu nedeniyle tayinlerin yaptırılması amaçlarıyla yapılan sahte sigortalı bildirimlerine de rastlanılmaktadır. Aşağıda  SSK’ya yapılan sahte sigortalı bildiriminin nedenleri incelenmiştir.

A-        HASTALIK VE ANALIK SİGORTASI YARDIMLARINDAN FAYDALANMAK AMACIYLA YAPILAN DENETİMLER SONUCU TESPİT EDİLEN GERÇEK DIŞI SİGORTALI BİLDİRİMLERİ

Ülkemizde böbrek, kanser ve kalp hastalığı gibi, ağır masraf gerektiren hastalığa yakalanan kişilerin büyük çoğunluğu, herhangi bir sosyal güvenlik kuruluşuna tabi olmadıklarından kendilerini , en kolay sağlık hizmetini alabilecekleri SSK’ya tabi sigortalı bildirerek 506 sayılı Kanunun kendilerine sağladığı yardımlardan faydalanmaktadırlar. Ülkemizdeki diyaliz hastalarının %80’i, kanserli hastaların %90’ı SSK’nın olanaklarından faydalanmaktadır.[1] 4447 sayılı Kanunla  bu suiistimalin önüne geçilebilmesi için hastalığın anlaşıldığı tarihten önce 60 gün olmak üzere geriye doğru bir yıl içinde 120 gün prim ödeme şartı sigortalılara getirilmiştir. Bu şart ILO’nun Sosyal Güvenliğin Asgari Normları isimli 102 Sayılı Sözleşmesinde de mevcuttur.  Bununla birlikte  SSK hizmetlerinden hastalık yardımların faydalanabilmek için bir çok kişinin kendini SSK’ya tabi bir işyerinde çalışıyormuş gibi gösterdiği yapılan denetimlerden anlaşılmaktadır.[2]

B-        506 SAYILI KANUNDA YER ALAN YAŞLILIK SİGORTASI KOLUNDAN FAYDALANABİLMEK (EMEKLİ OLABİLMEK İÇİN ) YAPILAN GERÇEK DIŞI SİGORTALI BİLDİRİMLERİ

Gerçek dışı sigortalı bildirimlerinin bir çoğu SSK’dan emekli olabilmek  amacıyla yapılmaktadır. Özellikle SSK ve Bağ-Kur’daki primler ile sağlanan yardımlar arasındaki nimet külfet dengesizliği, kişilerin Bağ-Kur’dan SSK’ya kaçışa götürmekte, bu aşamada muvazaalı işlemleri arttırmaktadır. Nitekim 1972-1994 yıları arasında Bağ-Kur ile SSK arasındaki hizmetlerini birleştiren sigortalı sayısı 20.000 iken, bu sayı 1994 yılında 60.000[3], 1997 yılında ise 170.000 olmuştur.[4]  Bunun nedeni 2829 sayılı Kanuna göre hizmetlerin birleştirilmesi için gerekli koşulların son yedi yıl içinde en fazla hizmetin geçtiği Kurumca emekli aylığı bağlanması yönündeki hükmün kullanılmak istenmesini göstermektedir.  Çoğu Bağ-Kur sigortalısı daha yüksek emekli aylığı alabilmek için emekliliğine son üç buçuk yıl kala  işyerini  kapatarak herhangi bir işyerinden  sigortalıymış gibi gösterilmektedir., Sahte sigortalılık olayları özellikle Bağ-Kur ‘dan SSK’na geçerken, ya da  sosyal güvenliğe hiç tabi olmamış kişilerde isteğe  bağlı sigortada daha da açık bir biçimde kendini göstermektedir. 506 sayılı Kanunun 85. maddesinde düzenlenen isteğe bağlı sigortalı uygulamasını basitleştiren ve bu uyulamadan yararlanabilmek için beş yıldan beri sigortalı olmak ve en az 750 gün malullük, yaşlılık ve ölüm sigorta kollarına prim ödemiş olmak şartının yeterli görülmesi,  zorunlu sigortalılığın 1988 yılında göre 1989 yılında %4.5 artarken, isteğe bağlı sigortalı sayısının %222 artması şeklinde rakamlara yansımıştır. Yine 1996 yılında 1988 yılına göre zorunlu sigortalılığın %47 artarken, isteğe bağlı sigortalılığın %880 artması da gerçek dışı sigortalılığın yaygınlığını ortaya koymaktadır. [5] Kişiler Bağ-Kur’dan SSK’ya geçerken kendilerini birkaç gün bir işyerinde sigortalı olarak gösterip tescil ettirmekte,  daha sonra ise isteğe bağlı sigortaya  devam edebilmektedirler.

C-        DİĞER NEDENLERLE SSK’NA YAPILAN GERÇEK DIŞI SİGORTALI BİLDİRİMLERİ

Gerçek dışı sigortalı bildirimlerinin görüldüğü bir diğer alan, özel bina inşaatları ve ihale konusu işlerdir. Özellikle 1994 yılında asgari işçilik uygulamasının yürürlüğe girmesiyle birlikte, işverenlerin asgari işçilik miktarını doldurup ilişiksizlik belgesi almak amacıyla işyerlerinde çalışmayan kişileri Kuruma bildirge ettikleri görülmektedir. . İşverenler işyerlerinde gerçekten çalışan kişilerin çalışmalarını zamanında bildirge etmezken, daha sonradan işyerinde çalışmayan kişileri kuruma bildirge etmektedir.

Bir diğer neden ise özelikle de devlet memurlarında eş durumu nedeniyle tayinlerde eş durumu nedeniyle tayinin yapılabilmesi için eşin en az 8 aydan beri sigortalı çalışması  şartının bulunmasıdır. Bu ve bunun benzeri nedenlerle kişiler SSK’na kendilerini  bir işveren aracılığı ile çalışmadıkları halde çalışıyormuş gibi bildirge edebilmektedir.

Diğer yandan bazı işverenlerin  işçilerini 4325 sayılı Kanun gibi işverene bazı bölgelerde vergi ve sigorta primi avantajı sağlayan illerdeki işyerlerinden –bu iller dışındaki işyerlerinde çalışmalarına rağmen- bildirdikleri görülmektedir.

Yargıtay, 1999 yılında bu husus ile ilgili çok sayıda karar vermiştir. Kararlardaki ortak anlatıma göre; 85. madde uyarınca isteğe bağlı sigortalılık açısından, diğer koşulların yanında müracaat tarihinden önce 506 sayılı yasaya göre tescil edilmiş olmak gerekir. Bu da işe giriş bildirgesine dayalı çalışmanın gerçek çalışma olması anlamına gelir. Kuruma tescil edilmiş olmakla birlikte , işyerindeki çalışmalarının da gerçek olması gerekir..  [6].

II-                SAHTE SİGORTALI BİLDİRİMİNİN HUKUKİ NİTELİĞİ

Sahte sigortalı bildirimi hukuki niteliği itibariyle Borçlar Kanunu m. 18 de düzenlenen mutlak muvazaadır. Muvazaa, bir sözleşmede, her iki tarafın iradeleri ile iradelerin açıklanması sırasında bilerek veya istenerek yani kasten yaratılmış uygunsuzluktur.[7] Muvazaalı işlemde; a- üçüncü kişileri aldatmak için yapılmış görünürdeki işlem, b- bu işlemin taraflar arasında hüküm ifade etmeyeceğini belirleyen muvazaa anlaşması, c- tarafların gerçek iradelerine uyan “gizli işlem” olmak üzere üç ayrı işlem söz konusudur. Muvazaa mutlak ve nispi muvazaa olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Üçüncü kişileri aldatmak için  görünürde bir hukuki işlem yapan tarafların gerçek iradelerine uyan bir işlem mevcut değilse, bir başka anlatımla  anlaşma hüküm doğurmuyorsa, mutlak muvazaa, muvazaalı işlemi yapan taraflar, bu işlem ile gerçek iradelerini gizlemek istemişlerse, bir başka anlatımla anlaşma hüküm doğuruyorsa nispi muvazaa mevcuttur.[8]   Sahte sigortalılık olayında görünürdeki işlem  SSK’ya sahte olarak bildirilen kişinin işyerinde çalışıyor olarak görülmesidir. Muvazaa anlaşması ise tarafların aralarında, bu işten  bir tarafın veya her iki tarafın da menfaati amacıyla SSK’yı aldatarak  anlaşmaya varmalarıdır. Muvazaalı işlemin sonucu ne olursa olsun, sonucu butlandır.  Muvazaalı işlem, geçersizdir, batıldır.[9] Dolayısıyla yok hükmünde sayılacaktır. Batıl olan hukuki işlem, baştan itibaren kendiliğinden hukuki sonuçlarını doğurmaz. Batıl olan hukuki işlem  belirli bir zaman geçmesiyle  veya butlan sebebinin ortadan kalkması ile  veya edimlerin ifasıyla da  geçerli hle gelmeyecektir. Diğer bir anlatımla butlan halinde kesin bir geçersiz hali mevcuttur. [10]

III-             SAHTE SİGORTALI BİLDİRİMİNİN SONUÇLARI

Sahte sigortalı bildirimi  tespiti halinde başta  gerçek dışı olarak bildirilen sigortalı olmak üzere, işverenleri çok zor durumlara düşürecek sonuçlar doğurmaktadır. Aşağıda sahte sigortalı bildiriminin  çeşitli kanunlar açısından sonuçları incelenmiştir.

A-                                            SAHTE SİGORTALI BİLDİRİMİNİN SOSYAL SİGORTALAR KANUNU

AÇISINDAN SONUÇLARI

1-                 Sahte Sigortalı Açısından Sonuçları

Çalışmaları fiili olmadığı halde SSK’ya bildirilen kimsenin çalışmaları tespit halinde iptal edilmektedir. Eğer kişi ilk defa Kuruma tescil ettirilmişse  sigorta sicil numarası da iptal edilmektedir. Kişi emekli olmuşsa kendisine Kurumca bağlanan aylık veya gelirler iptal edilmekte ve yasal faizi ile kendisinden geri talep edilmektedir. Gerçek dışı sigortalı bildirilen kişi isteğe bağlı sigortaya prim ödemişse, belirtilen primler sigortalıya iade edilmemekte ve Borçlar Kanununun 61/66. maddelerinde düzenlenen sebepsiz zenginleşme hükümleri gereğince  Kuruma gelir kaydedilmektedir.  

2-         İşveren Açısından Sonuçları

Çalışmaları gerçek dışı olarak SSK’ya bildirilen gerçek dışı sigortalıya kısa vadeli sigorta kollarından (iş kazası, meslek hastalığı, hastalık, analık) yapılan tüm masraflar 506 sayılı Kanunun 90. maddesi uyarınca  sahte sigortalıyı bildiren işverenden talep edilmektedir. [11]

İşverenin işyeri kayıtları Sosyal Sigorta  İşlemleri Yönetmeliğinin  21. maddesi uyarınca kayıtlar geçersiz sayılmaktadır. Bu nedenle  işverene 506 sayılı Kanunun 140. maddesi gereğince ;

a-      Bilanço esasına göre defter tutmakla yükümlü olanlara aylık asgari ücretin on iki katı tutarında,

b-      Diğer defterleri tutmakla yükümlü olanlara aylık asgari ücretin altı katı tutarında,

c-      Defter tutmakla yükümlü olmayanlara aylık asgari ücretin üç katı tutarında idari para cezası uygulanır.

Yine işveren tarafından ödenen primlerde Borçlar Kanunu md.61/66 uyarınca  Kuruma irat kaydedilmekte ve işverene iade edilmemektedir.

Ayrıca işverenin yaptığı gerçek dışı sigortalı bildirimi ile ilgili olarak kendi meslek odasına da bilgi verilmekte  ve meslek odalarının disiplin mevzuatları gereğince işlem yapmaları sağlanmaktadır. 

B-        SAHTE SİGORTALI BİLDİRİMİNİN TÜRK CEZA KANUNU AÇISINDAN

İŞVEREN VE SAHTE SİGORTALI YÖNÜYLE SONUÇLARI

Sahte sigortalıyı SSK’ya bildiren işveren hakkında da TCK  md. 343 uyarınca Cumhuriyet Savcılığı’na suç duyurusunda bulunulmaktadır.

C-        SAHTE SİGORTALI BİLDİRİMİNİN VERGİ MEVZUATI KARŞISINDAKİ DURUMU  VE SONUÇLARI

Sahte sigortalı bildirimi  sonuçları açısından vergi uygulamalarını da ilgilendirmektedir. Çünkü işveren gerçekte hiçbir zaman çalıştırmadığı ve ücret ödemediği  kimseye ödediği ücretleri ve sigorta primlerini  gelir veya kurumlar vergisi matrahından düşerek vergi ziyaına sebep vermektedir. Diğer yandan sahte sigortalı olarak bildirilen kimsenin  gelir vergisi de  muhtasar beyanname ile vergi dairesine yatırılmış olabilir.

506 sayılı kanun çerçevesinde Kuruma gerçek dışı olarak bildirilen kişilere ödenmiş gibi gösterilen  ücret ve Kuruma ödenen sigorta primlerinin dayanağını ücret  ödeme bordrosu oluşturmaktadır.  Ücret ödeme bordrosu, 213 sayılı Vergi Usul Kanununun 238. madde uyarınca   ücretlere ait  kayıt ve vesikalardan  bir başka ifade ile gider belgelerinden birini oluşturmaktadır. Ücret ödeme bordrosunda  hizmet erbabının soyadı, adı, ücretin alındığına dair imzası, varsa vergi karnesinin tarih ve numarası , aylık, haftalık, gündelik, saat veya parçabaşı ücreti  çalışma süresi veya ücretin ilgili olduğu süre  ve ücret üzerinden hesaplanan verginin tutarı yer almak zorundadır.  İşveren  SSK’ya  sahte sigortalı bildirirken, bu bildirimin yasal dayanaklarından birisi olarak da ücret ödeme bordrosunu göstermektedir.  İşveren   gerçekte çalıştırmadığı bir kimse için  çalışmış gibi gerçeğe aykırı ücret ödeme bordrosu düzenleyerek bir yönüyle  sahte  belge düzenlemiş olmaktadır. Sahte belge,   Vergi Usul Kanunu’nun  359. maddesinin b fıkrasının 2. bendi uyarınca,  gerçek bir muamele veya durum olmadığı halde bunlar varmış gibi düzenlenen belgedir.   Sahte belge düzenlemek  suretiyle vergi ziyaına sebep olmak  kanuna karşı hile sayılacaktır.[12] Bu nedenle sahte ücret ödeme bordrosu düzenleyen işverenler hakkında  on sekiz aydan üç yıla kadar ağır hapis cezası hükmolunacaktır.  (VUK m. 359 b/2 ) Ancak 371. maddedeki pişmanlık şartlarına uygun olarak  durumu ilgili makamlara bildirenler hakkında  bu madde uygulanmayacaktır. (VUK m. 359 b/2)  Kaçakçılık suçlarını işleyenler hakkında bu maddede yazılı cezaların uygulanması  344. madde uyarınca yazılı vergi ziyaı cezasının  ayrıca uygulanmasını engel teşkil etmeyecektir. (VUK m.359/son)  Gerçekten de sahte sigortalı olarak bildirilen kimselere ödendiği belirtilen ücretler vergi matrahının aşınmasına ve veri ziyaına neden olabilmektedir. Bu durumda  vergi ziyaı[13] suçu işleyenlere  ziyaıa uğratılan verginin bir katına, bu verginin kendi kanunlarında belirtilen normal vade tarihinden  cezaya ilişkin ihbarnamenin  düzenlendiği tarihe kadar geçen süre için , VUK m. 112 uyarınca  ziyaıa uğratılan vergi  tutarı üzerinden  hesaplanan gecikme faizinin yarısının eklenmesi suretiyle  ceza tahakkuk ettirilecektir.  Vergi ziyaına  359. maddede  yazılı fiillerle sebebiyet verilmesi  halinde bu ceza üç kat , bu fiillere iştirak edenlere ise bir kat olarak uygulanacaktır. (VUK m. 344)

 Bu noktada akla gelebilecek bir diğer konu  sahte sigortalı olarak SSK’ya bildirilen  kimsenin GVK 94 uyarınca kesilen gelir vergisinin  iade edilip edilmeyeceğidir.

D-        SAHTE SİGORTALILIK  OLAYLARININ ENGELLENMESİNDE  SERBEST MUHASEBECİ VE SERBEST MUHASEBECİ VE MALİ MÜŞAVİRLERİNE   DÜŞEN GÖREVLER

Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliğinde 02.11.1994 tarihinde yapılan değişiklikle işverenin varsa serbest muhasebecisinin, serbest muhasebeci mali müşavirinin adı ve soyadını, bunların mesleki oda kayıt numaralarını ve imzalarının olması gerektiğini belirten bir zorunluluk getirilmiştir. Bu belgelerin işverenin serbest muhasebecisi veya serbest muhasebeci mali müşaviri tarafından imzalanması ve belgelerde bu meslek mensuplarının bilgilerine yer verilmesi Kurumca;  13.06.1989 tarihli ve 20194 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe konan 3568 sayılı Serbest Muhasebecilik, Serbest Muhasebeci Mali Müşavirlik ve Yeminli Mali Müşavirlik Kanununun 2. Maddesinde sözü edilen 3568 sayılı yasa ve buna ilişkin yönetmelik hükümlerinden ve yasa kapsamında çalışanların “beyanname ve diğer belgelerin düzenlenmesi ile ilgili” hizmetlerden yararlanılması amacıyla, yeni düzenlemelere gidilmesi” uygun görülmüştür şeklindeki gerekçeye dayandırılmıştır.[14]

Belirtilen genel tebliğde “meslek mensuplarının çalışma usul ve esaslarını düzenleyen yönetmeliğin 8. Maddesinde sözü edildiği üzere meslek mensupları “topluma, Devlete, işletme sahip ve yöneticilerine karşı sorumluluk taşımaktadırlar.” Aynı Yönetmeliğin 42. Maddesinde de meslek mensuplarının “müşterilere ve kanunlara göre bilgi vermek zorunda olduğu kişilere kasten yanıltıcı bilgi vermeleri yasaklanmıştır. Dolayısıyla 3568 sayılı Yasa uyarınca görev yapanların prim belgelerini gerçeğe uygun olarak düzenleyip imzalamaları gerekmektedir” denilerek, belirtilen meslek mensuplarının da prim belgelerinin doğruluğundan dolayı sorumluluğu belirtilmiştir.

Gerçek dışı sigortalı bildirimi konusunda  serbest muhasebeci veya serbest muhasebeci ve mali müşavirlerin  sorumlulukları çerçevesinde işverenin gerçek dışı sigortalı bildirimlerini engellemeleri gerekmektedir. Elbette ki meslek mensuplarının  işveren tarafından kendisine bildirilenlerin işyerinde fiilen çalışıp çalışmadıklarının tespitine imkan bulunmamaktadır. Bununla beraber,  şüpheli durumlarda, örneğin yeni işe girmiş kimse için sık sık vizite kağıdı alınması ve bu kimsenin ağır maliyetli bir hastalığa yakalanmış olması, ya da   doğum öncesi bildirimin yapılması hallerinde işverenler meslek mensupları tarafından uyarılmalıdır.  Yine asgari işçilik uygulamasında  işyerlerinde fiilen çalışanların  Kuruma bildirilmesi gerekmektedir. Aksi taktirde sahte sigortalılık   nedeniyle yukarıdaki sonuçlar ortaya çıkacaktır.

SONUÇ

Sahte sigortalılık  sonuçları itibariyle  hem işverenleri hem de çalışmaları gerçek dışı olarak SSK’ya bildirilenleri zor durumda bırakmaktadır. Özellikle kanser, kalp, diyaliz gibi ağır maliyetli hastalıklarda  sahte sigortalıya veya bakmakla mükellef olduğu kimseler için yapılan yüksek masrafların işverenden talep edilmesi işverenlerin  zor duruma  düşmelerine neden olmaktadır. Diğer yandan işverenler  vergi ve sosyal güvenlik mevzuatı karşısında ağır yaptırımlarla karşı karşıya kalmakta hatta  gerçeğe aykırı beyan  ve evrakta sahtecilik suçlamalarıyla  Cumhuriyet Savcılıklarına sevk edilmektedirler.  Bu nedenle  işverenlerin  sahte sigortalılığın sonuçları konusunda  meslek mensuplarınca bilgilendirilmeleri büyük önem taşımaktadır.